Frans Floris
1516-1570

Het offer van Christus als bescherming van de mensheid
1562

Parijs, Louvre

Voor afbeelding en commentaar (in het Engels) zie website van het Louvre:

http://www.louvre.fr/anglais/collec/peint/inv20746/peint_f.htm

Op dit schilderij zijn verschillende thema’s in elkaar verwerkt:

-         de genadestoel (H. Drievuldigheid): zie bv. een schilderij van de meester van Flémalle

-         de bescherming die de mensheid geniet onder de Gods’ vleugels: zie Ps. 91,4 ("Hij [God] dekt je toe met zijn vleugels"); vgl. Ps. 57,2 en 61,5. In het Hebreeuws wordt voor 'vleugels' hetzelfde woord gebruikt als voor 'mantel'; het motief van de mantel kan deel uitmaken van de bruidssymboliek. Het motief van de vleugels/mantel (dat overigens ook sporen heeft nagelaten in sommige muziekstukken) brengt ons bij een volgend thema:

-         de mantelheiligen: O.-L.-Vrouw of zelfs Karel de Grote. In de late Middeleeuwen werd Maria dikwijls afgebeeld met een heleboel mensen onder haar wijde mantel ('Schutzmantelmadonna'). De betekenis van deze afbeeldingen is duidelijk: Maria zal de gelovigen die zich tot haar wenden in alle geestelijke en ook tijdelijke gevaren beschermen ("Een kind van Maria gaat nooit verloren!"). Voor een afbeelding zie verder nog: Martin Luther und die Reformation in Deutschland [Ausstellungskatalog, Nürnberg, 1983], Frankfurt am Main: Insel Verlag, 1983, nr. 462, p. 347. In het nogal Brabants-nationalistische Hagiologium Brabantinorum van Johannes Gielemans, ontstaan tussen 1476 en 1484, vinden we een afbeelding van Karel de Grote als mantelheilige: zie Anneke B. Mulder-Bakker en Marijke Carasso-Kok (red.), Gouden Legenden. Heiligenlevens en heiligenverering in de Nederlanden, Hilversum: Verloren, 1997, p. 66.

-         de nederdaling ter helle, die vooral in het Oosten, waar de Verrijzenis als zodanig niet voorgesteld werd, als uitbeelding van de overwinning op dood en duivel gold. In de Reformatie evolueerde dit thema tot een 'Schutzmantelchristus', die de papistische 'Schutzmantelmadonna' moest verdringen. Voor een afbeelding van de triomferende Christus die als een 'Schutzmantelchristus' de zielen van de rechtvaardigen van het Oude Testament (ook Adam en Eva!) bevrijdt uit de macht van de duivel (= de hel), zie nogmaals de Nürnbergse tentoonstellingscataloog: Martin Luther, nr. 477, p.358.

-         Jezus zegt overigens van zichzelf dat Hij is als een kloek die haar kuikens verzamelt onder haar vleugels (zie Mt. 23,37 en Lk. 13,34). Het motief onderaan op de voorgrond verwijst hoogstwaarschijnlijk naar dit Jezuswoord, dat zowel voor sommige middeleeuwse mystici als voor hedendaagse feministische theologen van groot belang is omdat hier aan Jezus/God vrouwelijke eigenschappen worden toegeschreven. Voor zover ik weet is dit motief uniek in de schilderkunst.

-         Johannes de Doper die Jezus aanwijst als het Lam Gods: zie bv. een schilderij van Lukas Cranach. Opvallend is zowel bij Floris als bij Cranach de rode mantel (en niet de kemelharen pij) van Johannes de Doper, die waarschijnlijk moet gezien worden als een verwijzing naar zijn martelaarschap. Ik ben er niet in geslaagd (op reproductie van de website van het  Louvre) de tekst van de banderol die Johannes vasthoudt te ontcijferen, maar waarschijnlijk is het zoiets als: "Ecce Agnus Dei" ("Ziedaar het Lam Gods").

-         Rechts bovenaan zien we een angstige duivel de vlucht nemen. Ook dit detail doet denken aan de nederdaling ter helle. 

-         Links bovenaan in de achtergrond zien we een stoet gelukzaligen naar het hemelse Jeruzalem trekken.

Frans Floris is tamelijk origineel in de samenvoeging van al deze thema's en motieven. Wanneer hij typisch laatmiddeleeuwse 'katholieke' motieven zoals de thematiek van de mantel/vleugels opneemt, zien we wel dat zijn sympathie meer uitgaat naar de protestantse interpretatie ervan. Hij waakt er echter over dat men hem strikt genomen geen heterodoxie kan aanwrijven, want hij doet niets anders dan traditionele motieven tot hun bijbelse kern herleiden. Doch eigenlijk sluit hij zich in dit opzicht aan bij Maarten Luther die zelf ook reeds datgene wat over Maria verkondigd werd, op Christus betrok. Bij Floris wordt de Luthers-reformatorische 'Schutzmantelchristus' - de mantel is evenwel vervangen door de (meer bijbelse??) vleugels - samengevoegd met de laatmiddeleeuwse genadestoel. De achterliggende opvatting over de verlossing behelst dan ook een combinatie van patristische voorstellingen aangaande een overwinning op de duivel met de satisfactieleer van de H. Anselmus (vgl. de genadestoel)

Met het hier besproken schilderij van Frans Floris heb ik kennisgemaakt dankzij een lezing voor de Geschiedkundige Kring Taxandria te Turnhout door dr. Natasja Peeters op 18 oktober 2001. Deze lezing handelde over de vroegste periode van de carrière van de gebroeders Francken, die Florisleerlingen waren. N. Peeters heeft op haar lezing de eerste elementen van bovenstaande interpretatie aangereikt.

Marcel Gielis - 19 oktober 2001